Бо хүннерде Covid19 аттыг халдавырлыг аарыга баш удур тыва чоннуң кадыкшылын камгалаарын болгаш арыг-силигни сагыырының ужур-чаңчылдарының дугайында чүүлдерни киирдивис

COVID-19

Бо хүннерде Covid19 аттыг халдавырлыг аарыг делегейниң 120 ажыг чурттарында дыргыны-биле тарап турары-биле ол аарыгга удур кандыг хемчеглерни баш удур ап болурун, тыва чоннуң кадыкшылын камгалаарын болгаш арыг-силигни сагыырының ужур-чаңчылдарының дугайында чүүлдерни киирдивис.

Тыва чоннуң кадыкшыл камгалаар болгаш арыг-силигни сагыырынга хамаарыштыр бурунгу ужур-чаңчылдары

  1. Тыва чоннуң кадыкшылы ниитизи-биле быжыг чораан, чүге дизе оларның чиир чеми – эът, сүт, кат-чимис, эм оъттар аймаа болганындан думаа-ханаа болгаш янзы-бүрү аарыгларындан элээн камгаладыг чораан. Оон аңгыда, тываларның хөй кезии хөлүн эртир хөй чем чивес, шын чемненип билир чораан.
  2. Тывалар ажылгыр-кежээ, кезээде мал-маганын карактаар, аал ажылын кылыр, анаа олурбас турган. Уруг-дарыы база бичиизинден тура-ла ажылдап эгелээр, хостуг үезинде ойнаар, ынчангаш мага-бот аарыглары ховар, чиик-сергек чорааннар.
  3. Тывалар кезээде оран-таңдызынга чүдүүр, эки чүүлге бүзүрээр, тура-соруктуг, чуртталгага ынак, омак-хөглүг, бот-боттарының сагыш-сеткилин хомудатпас, эвилең-ээлдек, хүндүлээчел чораан. Ынчангаш оларның сагыш-сеткили белен-селен муңгарал-хомудалга алыспас турган. Кижиниң кадыкшылы ооң сагыш-сеткили-биле дорт харылзаалыг. Ынчангаш тыва чон «Сагыш-биле аарыыр, сүзүк-биле сегиир» дижир.
  4. Аарыг-аржык болдурбазы-биле артыжаныр турган, чүге дизе артышта думаа-ханаага удур шынар бар. Тыва чоннуң иштики болгаш даштыкы арыг-силигни сагып чораанын оларның дыка ханы үлегер домактары илередип турар: «Арнын чуур, адын бодаар», «Сагыштың хирин чугаалажып арыглаар, саваның хирин чуп арыглаар», «Бузут багы човадыр, бузук сава чудадыр», «Кижи сөглээр орнунга, бодуңнуң мойнуң хирин чуп ал».

Аарыг  үезинде  эм-оъттарны,  үнүштерни ажыглап чорааны:

  1. Чөдүлге хайындырган изиг сүтке морзуктуң азы тарбаганның үзүн хѳй эвес холааш, ижиртир.
  2. Боостаа аараан кижиге хайындырган сүтке саржагны холааш, ижиртир.
  3. Хоочураан ангинаны чыжыргананыӊ үзү-биле чаарга, дүрген экириичел болур.
  4. Шеңне дазылын ѳл-шыкка алысканда, шай хевирлиг хайындырып ижип чораан.
  5. Сыын-дазылын күш-шыдал кииреринге хайындырып ижип чораан.
  6. Сыын мыйызындан кылган хандыны организмниң ниити даштыкы болуушкуннарга удурланыр шынарын кѳдүреринге (иммунитет) быжыглаарынга ижип турган.
  7. Каңгыны тывалар шаандан тура думаа-ханаага, суг-думаалаанда хайындырып ижип чораан. Каңгының хайындырган суун чѳдүлдү божадырынга ажыглап турган.
  8. Шаанакты чѳдүл үезинде ижер.
  9. Каңныыр – бүгү боду чиңге, чолдак, ак дүктер-биле шыптынган, көксүмээр чечектерлиг үнүш. Хандызын боостаа чайып эмненир.
  10. Орук-чечээниң (подорожник) бүрүлерин сугга хайындырып алгаш, чөдүлде ижип эмненир.
  11. Белергене – өл-шык арыглаар, эът изиин бадырар.
  12. Дайлы – тулаалар, хем эриктеринге өзер, хөй чылдыг, эм шынарлыг сиген үнүш. Ук үнүш-биле эът изээнде, боостаа ишти аарышкылыг апарганда эмненир.
  13. Дыт чөвүрээзин сугга хайындыргаш, чөдүлге ижип эмненир.
  14. Тывалар хая-чугун чылбай кара шайга эзилдиргеш, хөй эвести ижип чораан, ниити мага-ботка болгаш сөөк-даякка эки.
  15. Ыт-кады, чыжыргананы  база  инек-караа бүрүзүн шай ышкаш хайындыргаш, бичии уругларга ижиртир. Сылданы берген уругга артышты база дайнадыр, хайындыргаш суун ижиртир, артыжаар.
  16. Өскээртен келген аьш-чемниң үстүн отка салыр, сылдангылыг, бужартаачал уруг-дарыгга бербес турган.

 

Халдавырлыг аарыг үезинде хөй-ниити черлеринге чурумну тудары:

  1. Бо хамчыктыг аарыгның тывалар ышкаш, саны эвээш, биче буурай чонга кайы хире айыылдыын тускай эртемниглерниң, ылаңгыя эмчилерниң теледамчыдылгаларга, Интернет четкилеринге, Viber бөлүктеринге сүмелерин хүн-бүрүде чорудуп, ол дугайын сагындырган бичии ама саазыннарны чонга үлээри бо хүннерде эргежок чугула апарган.
  2. Хөй-ниити, албан болгаш өөредилге черлеринче кирер эжиктерниң тудаларын, шалазын хлор холуксаалыг суг-биле бир-ийи шак болгаш-ла чодуп.
  3. Өрээлдерге азы коридорга бактерицидтиг лампалар азар.
  4. Ажылдаар черлерниң, албан черлериниң арыгланыр черлеринге хол арыглап-аштаптар тускай холуксаалыг (антисептик) савалар азар.
  5. Өрээлдерни чогууру-биле агаарладып ап турар байдалды тургузар.

 

Халдавырлыг аарыг үезинде хөй-ниити черинге кижилерниң алдынары:

  1. Шаандакы тываларның хол тутчуп, кужактажып мендилешпези ханы ужурлуг чораан. Ынчангаш айыылдыг аарыг үезинде чиңгине тыва ёзуже кирип, хол тутчуп мендилешпес.
  2. Хамчыктан камгаланыры-биле аас-думчукту шып алыр масканы үргүлчү ажыглаар. Хөй катап ажыглаар масканы хөй каът марлядан кижилер боттары даарап ап болур. Үш-дөрт шак болгаш ону саваң-биле чуп, кургай берген соонда, изиг илиир-биле базып алгаш, катап ажыглаар.
  3. Даштыгаа чорааш, чер кырынче дүкпүрбес. Тыва чон черни Чер-Ие дээр чораан, ынчангаш Иезинче дүкпүрбес. Дүкпүде кайы хире хөй вирус, микробтар барын, чежеге дээр олар дириг болуп, кижилерге халаптыг айыыл тургузуп турарын радио-телевидение таварыштыр эмчилер үзүк-соксаал чок ажыл чорудар ужурлуг. Шаанда тывалар чөдүлү хайынганда аксын дуглап, чеңиниң ужунче чөдүрер чораан. Амгы үеде кижи бүрүзү думчук аржыылы, ылаңгыя саазын салфетканы бодунга ыяап-ла ап чоруур ужурлуг.
  4. Хөй-ниити черлеринче баарын шегледип, харын-даа шуут соксадыр болза эки.
  5. Аныяк-өскен эш-өөрү-биле хөй-ниити черинге азы кудумчуга ужуражырын шегледир ужурлуг.
  6. Чугула херек чокта өске бажыңнар кезип, өске черлерже чорбас.

 

Ботту камгалаары:

  1. Бичии уруг-дарыглыг улус аргалыг-ла болза, аалчыларны оран-савазынче чалавас азы аалчы келген таварылгада, чугааны кысказы-биле кылгаш, саадатпайн үдээрин кызытса чогуур.
  2. Чамдык тыва иелерниң чемни боду дайнап-дайнап, чаш уруунуң аксынче сугарын шыңгыызы-биле хоруур. Ындыг арга-биле ие кижи чаш уруунуң мага-бодунче кайы хире хөй микробтарны, янзы-бүрү аарыгларны халдадып болурунуң дугайында эмчилер үргүлчү тайылбыр ажылын чорудар ужурлуг.
  3. Холун үргүлчү саваң-биле чуурун уруг-дарыынга өөредир.
  4. Бажыңының иштин арыг-силиг тудуп, чунар база арыгланыр өрээлдерин хлор холумактыг суг-биле аштап чуур.
  5. Тыва чоннуң бурунгу билиглерин катап сергедип, үстүнде айыттынган тайга-сынның кежиин, кат-чимисти холуксаа кылдыр база эътти, балыкты чемге ажыглаар. Аъш-чемге оларның ажыктыының дугайында И. Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп романындан, М.С. Байыр-оолдуң «Көшкүн амыдырал: төрел бөлүктер болгаш хонаштар» деп 2019 чылда белеткеп үндүрген номундан номчуп, билип ап болур.
  6. Ниитизи-биле кадыкшылды (иммунитетти күштелдирер) быжыглаары-биле :

а) аш  ижинге хүнзевес, эки чемненир;

б) кат-чимистиг, эм оъттуг суксуннарны, ылаңгыя ажы-төлге эртениң-не белеткээш, хүнзедир катап-катап ижиртир.                              Хайындырган чылыг сугну база берип болур.

в) артыжаныр;

г) башты, бутту эки чылыглаар, доңуп болбас.

Үстүнде айыттынган тыва чоннуң эм шынарлыг оът-чимизинге немей,

амгы шагның чүүлдерин ажыглаар:

  1. Бичии уругларга морковьтуң суун ары чигири-биле (мёд) холааш, боостаа тунуп, соокка алысканда, чѳдүргенде ижиртир.
  2. Улус шаандан тура ѳѳ-тынып чѳдүрер чѳдүлге (коклюш) редьканың суун ары чигири-биле холааш, улуг омааштап, бир хүнде үш-дөрт катап ижер.
  3. Картофельдиң бузу-биле аас, думчук – тынар органнарны бустаар. Алоэниң бүрүзүнден алган суун мага-боттуң ниити даштыкы болуушкуннарга удурланыр шынарын (иммунитет) кѳдүреринге ажыглап турар.
  4. Грипп аарыын баш удур болдурбазы-биле согунаны үүрмектей доорааш, чыдын думчуу-биле киир тынар.

III. Моол күрүнениң халдавырлыг аарыгга удур демисежип турары:

Халдавырлыг аарыг кожазы Кыдатка өөскүп үнери билек, чоок чыдар болгаш Моол күрүне эң-не айыылдыг (риск) зонага хамааржып турган. Моол биле Кыдаттың каттышкан девискээри ниитизи-биле 4370 км болуп турар. Ынчалза-даа Делегейниң кадык-камгалал албан чериниң бо хүннерде медеглээни-биле алырга, Моол эң-не дүрген болгаш шыңгыы хемчег алган, ынчангаш бо талазы-биле тускай, онзагайланган күрүне болуп турар. Хамчыктыг аарыгны таратпазы-биле Моолдуң чазак-чагыргазы дараазында хемчеглерни дүргени-биле хүлээп алган болгаш чорудуп турар:

  1. Маска чок чаңгыс-даа кижини хөй-ниити черинче болгаш транспортче киирбейн турар. Чурум үрээн кижилерни торгап турар.
  2. Камгалал маскаларның өртээн чоннуң шыдал-быразынга дүүштүр доктааткан. Оларның өртээн өстүрген аптека, садыгларны торгап турар. Маска даараар фабриканы аарыг үезинде үндүрүглерден хостаан. Өске-даа чиик бүдүрүлге фабрикаларын маска даарап үндүрер кылдыр кыйгырган.
  3. Школачыларның болгаш студентилерниң өөредилгезиниң онлайн-кичээлдерин Моолдуң 12 телеканалынга үлеп берген. Олар бир хүнде ийи шак дургузунда кичээлди чорудуп турар.
  4. Ийи шак болгаш-ла, делегейде, чуртта байдалды Делегейниң кадык-камгалал албан чериниң Моолда төлээзи телевизор дамчыштыр дамчыдып турар.
  5. Аъш-чем садыглары болгаш аптекалардан аңгыда, шупту ачы-дуза чедирер садыглар төптерин хагган. Хагдынган садыг ээлеринге аренда, үндүрүглер төлээрин 50-100 хуу чиигеткен.
  6. Шупту албан черлерин, хоорай, суурларның девискээрин арыглаар бүдүмел-биле дериттинген тускай техникалар-биле чаштырып, арыглап турар.
  7. Чазак-чагырганың талазындан чонга салган негелдерни күүсетпээн хуу кижилерге, албан черлеринге администравтивтиг херек оттуруп, тускай көрдүнген торгаалды онаап турар.

 

Кадык болуңар! Эмчилерниң сүмезин хажык чокка сагыңар!

 

Материалды белеткээннер: Донгак С.Ч., этнография бөлүүнүң удуртукчузу, б.э.а., т.э.к., Донгак У.А., чогаал бөлүүнүң удуртукчузу, б.э.а., ф.э.к., Симчит К.-М.А., дыл болгаш словарь бөлүүнүң удуртукчузу, б.э.а. ф.э.к., Баярсайхан Б., дыл болгаш словарь бөлүүнүң б.э.а., ф.э.к., Кужугет Ш. Ю., чогаал бөлүүнүң э.а., Мааты-оол Ш.А., чогаал бөлүүнүң э.а., Монгуш Н.М., дыл болгаш словарь бөлүүнүң э.а., Ооржак Ш.Д., чогаал бөлүүнүң э.а., Салчак А.К., дыл болгаш словарь бөлүүнүң э.а., Хомушку А.В., аас чогаал бөлүүнүң э.а.

Поделиться ссылкой:

Онлайн-школа тувинского языка

75 лет победы в великой отечественной войне

Полезные ссылки