“Тыва аас чогаалда он муң
аъттың аразындан ылгалып үнүп
келир чүгүрүк аътты “хей-аът
чалгынныг Аран-Чула аът” деп
адаар, тыва дылда “хей-аът” деп
сөс оон тывылган…”
/Тыва улустуң тоолчургу чугаазындан үзүндү/
Аран-Чуланың хей-аъды-биле. Журналист, чогаалчы, хөй-ниитижи Саяна Май-ооловна Өндүр бо хүннерде юбилейин демдеглеп турар. Чоннуң караанга, кулаанга хүн бүрүде медээлерни чедирер, шыңгыы чурумга чагырткан, бедик харыысалгалыг, чымыштыг ажыл-иштиң кижилери – журналистерниң ажыл-амыдыралы бүгүдеге көскү болганындан ийикпе, оларның боттарының эрткен оруун, ылаңгыя юбилейлерин, колдуунда чүгүртү дыңнадып каарын эскерип болур. Чүге дээрге оларның чырыдар маадырлары хөй, боттарын чарлаттынмас, хөлегеге артып каарын күзээрлер. Ол шын эвес. Мурнуку фронтунуң “дайынчылары” болганда, оларның амыдыралы, ажыл-ижи чоннуң ёзулуг арнын көргүзер көрүнчүү болур ужурлуг. С.М. Өндүрнүң намдары, ажыл-ижи-биле интернетте социал четкилерден кысказы-биле таныжып ап болур. Бо чүүлге Саяна Май-ооловна-биле хөй чылдар дургузунда тыва культура, эртем, чогаал шугумунга кады ажылдаанымның түңнелинде, ооң бот-онзагай чогаадыкчы салым-чаяаны меңээ канчаар ажыттынганыл деп бодумнуң көрүжүмнү илередирин оралдажып көрейн.
С.М. Өндүр дугайында бижиири элээн нарын, чүге дээрге ооң чогаадыкчы ажылы хөй талалыг. Уран сөстүң янзы-бүрү хуулуушкуннары-биле чүгленген хей-аъды, быжыг тура-соруу аът чылында төрүттүнген салым-хуузу-биле дорт харылзаалыг, ынчангаш бир онзагай чогаадыкчы шынарлыг болган деп бодаар мен.
Аъттың аажы-чаңында чыраа-саяк маңы, коргуш чокка хөделири, ажылгыры, кедергей шынчызы аът чылында төрүттүнген кижилерниң бүдүжүнде сиңген деп чыл чурагайларында демдеглеттин-генин билир бис. Саяна Май-ооловна аъттың чаңын “Огненная лошадь” деп шүлүүнде лириктиг маадырның овур-хевири-биле холбап элдээрти илереткени база ужурлуг.
С.М. Өндүр 1966 ч. февраль 3-те от олуттуг кызыл аът чылында төрүттүнген. Оон бээр таптыг-ла бир эргилде эрткен.
Чогаал делегейинде ындыг аътты бедик хей-аъттың символу – чалгынныг аът деп ыдыктаар. Грек мифологияда Пегас, араб мифологияда Бурак, түрк мифологияда Тулпар, тыва мифологияда Аран-Чула деп адаар. Делегей чергелиг чалгынныг Пегастың овур-хевири-биле дөмейлешкек Аран-Чуланың овур-хевирин улаштыр тодарадыр болза, чүгүрүүнден чалбыышталып турар, кызыл оттуг аът деп база болгу дег. Ынчангаш хей-аът чалгынныг Аран-Чула аът С. Өндүрнүң чогаадыкчы салым-чаяанын сөс-биле холбаштырган символу ~ ыдык демдээ, сорук киирер камгалакчы күчү-күжү болган деп болур.
Өгбелериниң сүлде-сүзүүнүң кадагалакчызы
Кандыг-даа кижи үнген дөстүг, тептинген төөгүлүг болур болгай. Саяна Май-ооловнаның ук-ызыгуур төөгүзүн тодарадыры меңээ дыка солун болду. Чүге дээрге Тываның төөгүзүнүң өзээн тургузуп турар төрел бөлүктерниң төөгүзүн коптарып эгелээрге, дыка солун, манавааның дазыл-дөстер тодарап эгелээр… Информантыларывыс-хоочуннарның медээлеринге, төрелдериниң сактыышкыннарынга база парлаттынган номнарда факт-барымдааларга даянып көөрге, Саяна Май-ооловнаның ук-ызыгуурунда Тываның төөгүзүнде көскү исти арттырып каан кижилерниң салым-хуузу, салгалдар аразында харылзаалар чайгаар чуруттунуп көстүп келири дыка үнелиг.
Дыл эртемдени К.-М.А. Симчиттиң “Ялалаткан хувулгаан” (2021), дуржулгалыг башкылар В.Х. Кара-оолдуң “Оюн Танчайның орук-чолу” (2018), С.Ч. Шулуу-Маадырның “Түмен-Байыр Чооду төрел аймактың төөгүзүнден” (2023) деп номнарда фактыларга даянып тодарадырга, Саянаның өгбелери болур төөгүлүг кижилерниң ук-дөзү илереп кээр.
Өгбе кырган-ачазы Оюн Танчай Чырандай оглу (1893-1938) ТАР үезинде Тыва Чазактың бир кол сайыды, бирги тыва банк даргазы, эртем-билиглиг, чогаалга сундулуг очулдурукчу чораан, актыг черге нүгүлдеткеш, аттырып шииттирген Тыва Чазактың чеди баштыңчыларының бирээзи. Сөөлүнде оларның ады агарттынган. Сөөлгү үеде Тывада Оюн Данчайның ады бүгүдеге билдингир апарган.
Өгбе кырган-авазы Чооду Дижитмаа Түмен-Байыр кызының (1893-1938) ук-ызыгуур төөгүзү чоокта чаа тодараттынып эгелээн фактылардан алырга, база-ла Тываның сураглыг кижилериниң төөгүзү-биле тудуш. Дижитмаа өгбениң кады төрээн угбазы Бүрүңмаа репрессиялаткаш агарткан улуг эртемниг тыва хувулгаан башкы Балдар-Хелиңниң азы Даа-хелиңниң (1873-1946) ийиги кадыны чораан. Дижитмаа, Бүрүңмаа угбашкылар Тестиң, Таңдының сураглыг он муң чылгылыг бай кижизи чораан Чооду Түмен-Байыр Дуван оглунуң (1832-…) сес ажы-төлүнүң улуг ийи кызы. Ол үеде Түмен-Байыр өгбе Каа-Хем салчактарының сураглыг кижилери-биле кудалажыр, уругларының чамдыызын ынаар өглеп-баштаар турган. Ынчангаш оларның үре-садызы Тес, Таңды, Каа-Хем кожууннарда, Кызыл хоорайда бөгүнге чедир колдады чурттап чоруур. Оларның бирээзи – С.М. Өндүр ол.
Саяна Май-ооловна бодунуң ада-өгбезиниң төөгүзүнге онзагай камныг хамаарылгалыг кижи болган. Ону “Оюн Танчайның орук-чолу” деп номда кирген “Өршээ…” деп чугаалаксаам кээр” деп сактыышкыннар очеригинде тодазы-биле илереткен. Өгбе кырган-ачазының хеймер уруу Галина Данчаевна Сайзуунуң амыдыралы болгаш ооң “Мемориал” ниитилелинге киирген улуг үлүг-хуузунуң дугайында сактыышкыннарын дамчыштыр ол репрессияга хамаарышкан болуушкуннарга бодунуң бот-хуу туружун бижээн. Ол каржы-дошкун үелерде чоок кижилериниң эрткен хилинчек-човулаңының дугайында сагыш-сеткилин доюлдурган бодалдарын чүрээниң аарышкызы-биле илереткен. Галя даай-авазын “амгы үени эрткен үе-биле харылзаштырган сүлде-сүзүк нептередикчизи” деп тодаратканы журналист, публицист кижиниң туружундан бадыткаан бижимел барымдаа бооп арттар. Саяна Өндүрнүң бодун “амгы салгалдарда ада-өгбезиниң сүлде-сүзүүнүң камныг кадагалакчызы-дыр” деп улуг хүндүткел-биле демдеглээр ужурлуг бис.
Саяна Май-ооловна төрелдериниң, өг-бүлезиниң быжыг чөленгиижи, ийи оглунуң ынак авазы, үш ачызының энерелдиг кырган-авазы. Аажы-чаңы дорт, чоргаар, нарын-даа болза, алызындан кижи бүдүжү чончу, шынчы, тура-соруу быжыг кижи деп билип чоруур мен.
Уран сөсте тывыштары
С.М. Өндүрнүң намдарын ап көөр болзувусса, ол часкы чылыг ~ оттепель деп адаарывыс үеде төрүттүнген, эде-тургустунуушкун чылдарында үзел-бодалы хевирлеттинген, онзагай, чаартыкчы көрүштүг салгалдың төлээзинге хамааржыр.
Ооң элээди назыны кайгамчык чараш агаар-бойдустуг тайга черде Кунгуртуг суурга эрткен. Ынчангаш-ла ийикпе, Аран-Чуланың хей-аъды ооң шүлүкчү салым-чаяанын оттурупканын Саянаның кенен чаш назынының кедергей ажык, бүзүрээчел чүрээнден үнген чырык аян-хөөннүг шүлүктери-биле таныжар бис. Надя Рушева дугайында “Воздушность линий…” деп баштайгы шүлүү 1980 ч. “Молодежь Тувы” солунга парлаттынган. Соңнай ооң шүлүктери “Исповедь” (2001) деп чыындызынга парлаттынган.
С. Өндүр 1983 ч. Сарыг-Септиң № 2 школазын, 1988 ч. Кызылдың башкы институдунуң филология факультедин дооскан. Сураглыг журналист, шүлүкчү С.В. Козлованың “Исток” деп чогаал катыжыышкынынга барып эгелээш, орус дылга шүлүктерин бижиирин уламчылаан. А.Х.-О. Ховалыгның баштааны Тываның херээжен чогаалчыларының “Мөңгүн ужук” деп ассоциацияның ажылынга база киришкен. Орус, тыва ийи дылды эки билир болганындан очулга ажылын идепкейлиг чоруткан. Тываның чогаалчылары М. Күжүгеттиң, Л. Иргиттиң, С. Комбунуң, Н. Сереноттуң, З. Намзырайның, Б. Маадының шүлүктерин, А. Даржайның прозазын д.о.ө. чогаалдарны тыва дылдан орус дылче очулдурган.
1990 ч. Тывада Күрүнениң телерадиокомпаниязынга баштай корреспондент бооп ажылдап эгелээш, ооң соонда “Салгынчыгаш”, “Галерея”, “Чечен менде”, “Чүгле херээженнер эвес”, дорт эфирге “Ажык чугаа” д.о.ө. деп тематиктиг теле-радиопрограммаларның башкарыкчызы, автору бооп ажылдап келген. Бо ажылында Саяна Май-ооловна бөгүнге чедир үзүк-соксаал чок 35 чыл дургузунда тыва амыдыралдың судалын тудуп, хөй-хөй солун кижилер-биле ужуражып, бодунуң онзагай авторлуг көрүүшкүнүн чонга чедирип, солун-даа, берге-даа үелерни чурттап эрткен. Кылган ажылдарының аразында, мээң бодалым-биле, С. Өндүрнүң бодунуң журналисчи, публицистчи ажыдыышкыннары, ёзулуг алдын тывыштары-дыр деп болур теледамчыдылгалары, телефильмнери, очерктери база бар.
Оларның аразында Тываның ховар салым-чаянныг кижилериниң дугайында – чылгычы С.Б.-Х. Ынаалай, даш чонукчузу С.Х. Кочаа, ыраажы-хөөмейжи А.В. Данзырын, юрист В.К. Даржаа болгаш д.о.ө. – ажылдарын онзалап демдеглексээр ийик мен.
С. Өндүрнүң тыва журналистикада республика, регион, бүгү Россия чергелиг улуг төлевилелдерге тиилекчи болганы ооң бот-онзагай чогаадыкчы өзүлдезин бадыткаан. Ол болза республика чергелиг – “Чонар-даш бийири” (2003, 2005, 2008, 2012), “Тыва – өзүлдениң девискээри” деп мөөрейлерге (2008); регион чергелиг – “Алдын дүңгүр” деп телефильмнер мөөрейинге.
“Эзер кырынга төрүттүнген кижи” деп телефильми дээш (2003), журналисчи мергежилдиң “Сибирь – өзүлдениң девискээри (2013); бүгү Россия чергелиг – “Ак ивини дилеп тывар дээш” деп (2014) телефильми-биле Улустар аразының XIX “Амы-тынын ап, камгалаар дээш” деп экологтуг фестивальга д.о.ө. конкурстарга тиилекчи болган.
С.М. Өндүр журналист ажылы-биле чергелештир бодунуң чогаал ажылын база уламчылап, уран сөстүң дилээшкиннерин соксатпаан. Баштайгы үезинде колдуунда шүлүктер бижип, очулга кылып келген болза, дараазында үе-чадада лириктиг шүлүктерден төөгүлүг прозаже шилчээн. Журналистиң оруунга таваржы бээр, ооң хей-аъдын чүглендириптер болуушкуннар кайы көвей. Ындыг-даа болза бир төөгүлүг болуушкун С.Өндүрнүң чогаалчы ажылынга онзагай салдарлыг болган.
2001 чылда Тывага болган делегей чергелиг археологтуг ажыдыышкын – хааннар шынаазында “Аржаан-2” базырыктан тывылган скиф үезиниң хаан биле кадынның чевээниң дугайында бодунуң көрүжүн С. Өндүр чогаал дылынга хуулдуруп бижээн. Бо ховар дээн ажыдыышкын ооң чогаалчы сагыш-сеткилинге чаштынып чыткан бир-ле онзагай чажыт хылды шимчедипкен дег меңээ сагындырар. Эрте-бурунгу скиф үезинде чурттап чораан өгбелерниң төөгүзү, базырыктары, даш көжээлери ону сорунзалап, “Дашты безин ыгладыптар күчү-күштүг” ынакшыл дугайында легенданы бижээн. Удаа-дараа ниитилешкек уткалыг тоолчургу чогаалдарны бижээн: “Хүннүң дамды чинчилери” (2002) деп тоожу, “Мөңге даштың чажыды” (2004), “Көжээниң чажыды” деп чечен чугаалар. Сөөлүнде бо чогаалдарны “Легенды Долины царей” – “Хааннар шынаазының чажыды” деп ат-биле (2023) орус, тыва ийи дылга чаңгыс ном кылдыр үндүрген.
Көшкүн амыдыралдыг өгбелерниң төөгүзүн, сагыш-сеткилиниң тывызыксыг чажыдын ажыдарда, чогаалчы уран фантазиязын тоолчургу чугаа хевиринге чуруп көргүскени. ол үеге дүгжүр, кончуг таарымчалыг жанр болган. Чогаалдарның сюжединде болуушкуннарны С. Өндүр бедик романтиктиг пафос-биле, трагиктиг овур-хевирлерни дамчыштыр, уран-чечен поэтиктиг дыл-биле чуруп көргүскен (С.М. Өндүрнүң чогаалдарының дугайында тускай сайгарылга аңгы эртем ажылында көрдүнген).
2016 ч. С.М. Өндүр база бир солун чогаадыкчы ажылды кылган. “Хааннар шынаазының чажыды” деп тоожузунга үндезилээн “Хүннүң дамды чинчилери” (“Янтарные бусы”) деп театржыткан хөгжүмнүг легенданы В. Көк-ол аттыг Национал театрның сценазынга көргүскен.
С.М. Өндүрнүң бодунуң интервьюзунда демдеглеп турары-биле, бо төлевилел уран чүүлдүң янзы-бүрү төлээлериниң демниг ажылының ачызында боттанган деп чугаалаан. Ылаңгыя шииниң сөзүглелин бижииринге Тываның улустуң чогаалчызы, сураглыг драматург Э.Б. Мижит улуг дузаны чедирген, Калмыкияның, Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы, режиссер Б.Н. Манжиев сценага салган, тыва театрның артистери көрүкчүлерге кончуг чедимчелиг көргүскен. 2022 чылда ук хөгжүмнүг легенданы Москваның В. Маяковский аттыг академиктиг театрынга база салган. Бедик деңнелдиг хөгжүм каасталгазы, хореография, костюмнар, артистерниң оюну москважыларны магадаткан болгаш тыва шии бедик үнелелди алган.
C. Өндүрнүң чогаал ажылы бир онзагай орук-биле сайзырап, аңгы үе-чадаларны эрткен. Амыдыралдан көөрге, тыва чогаалчылар колдуунда солун-сеткүүл ажылындан уран сөзүн ужуктап, чоорту сураглыг чогаалчылар апарганын эскерер бис. Чогум телевидение ажылының онза байдалында журналист кижиге чогаал ажылынче шымнып кирер эптиг үе турары ховар-ла боор. Тыва чогаал төөгүзүнде тележурналист кижи дүжүткүр чогаалчы апарган деп факт ховар таваржыр. Сураглыг чогаалчылар Е.Д. Танова, сатирик чогаалчы В.Б.-Х. Монгуш олар телевидениеге даргалап чораан, чогум телебашкарыкчы турбаан болгай…
Авторлуг теледамчыдылгалар эвээжээн, кызыгаарлаттынган, оңгул-чиңгил оруктарлыг тыва журналистиканың амгы үезинде уран сөстүң сорунзазы бот-хуунуң чогаал ажылынче ханылап киреринге таарымчалыг байдалды тургускан бооп база чадавас. Ынчангаш Аран-Чуланың хей-аъды Саяна Май-ооловнаны чогаадыкчы ажылының бышкан үе-чадазында, онзагай чогаалдар-биле байыдар-ла болзун ам деп йөрээр-дир мен.
Чонга бараан болуру – буян тарыыры
С.М. Өндүрнүң сөөлгү чылдарда бүдүрген хемчеглерин түңнеп көөрге, хөй-ниити ажылы ала-чайгаар ооң чон-биле ажыл-дуржулгазының өскенин херечилеп турар. Ол Тываның, Россияның Журналистер база Чогаалчылар Эвилелдериниң кежигүнүнге бактаап киргеш, хөй ниитиниң эгелекчи, удуртукчу ажылдарынга үр үеде киришкенин үстүнде айытканывыс фактылар бадыткап турар.
Сөөлгү дөрт чылдың дургузунда С.М. Өндүр Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелин удуртуп, үре-түңнелдиг ажылдаан. Чаңгыс үзелдиг эш-өөрү-биле кады Чогаалчылар Эвилелиниң тургузукчу хуралын организаастап эрттиргеш, даргазынга соңгуткан, Эвилелдиң юридиктиг бүрүткелин чедип алган. Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң 80 чыл оюн бедик деңнелге эрттирген. Чыл санында түңнээр национал литератураның Күрүне шаңналынга ооң киржилгези-биле организаастаан ажыл эки түңнелдерлиг чоруп турар: тыва чогаалчылар Н. Куулар, Э. Мижит, Балчый Кыргыс, Л. Иргит, М. Күжүгет, Э. Кол, тускайлаттынган шериг операциязының киржикчилери, Ада-чурттуң камгалакчылары, чогаалчылар Э. Манчын, В. Чыкай дээш оон-даа өскелерниң чогаалдары амгы үениң шылгараңгай чогаалдар деп бедик үнелелди алгаш шаңнаткан. Тываның Улустуң чогаалчызы деп хүндүлүг атты М.А. Күжүгет база Л.Х. Иргит чогаалчыларга тывыскан. Аныяк чогаалчылар дагдыныкчызы ажылын уламчылап турар. Улустуң чогаалчызы, сураглыг эртемден М.Б. Кенин-Лопсанның 100 хар оюнга тураскааткан биче проза мөөрейин (2025) белеткеп эрттиргениниң түңнелинде, чаа аныяк чогаалчыларның аттары база илереттинген. С.М. Өндүр чоокта хевирлеттинип эгелээн Россияның ЧЭ-ниң Тывада салбырының тугузукчу хуралдарынга идепкейлиг киришкен, ол Эвилелдиң харыысалгалыг секретарының хүлээлгезин күүседип турар.
Амгы үениң шапкын хөгжүлдезинде журналист, публицист, очулдурукчу, чогаалчы С.М. Өндүрнүң чогаадыкчы ажылы улам делгемчип, төрээн өөнден – Тывадан улуг делгем өртемчейже оруу ажыттынган. Ол Сибирь, Россия чергелиг төлевилелдерниң идепкейлиг киржикчизи, шыңгыы эксперт апарган. Улустар аразының “Медиасоюз” деп Журналистер Эвилелиниң кежигүнү; “Енисейская Сибирь” деп уран-чечен альманахка тыва чогаалчыларның чогаалдарының орус дылче очулгаларын организастап парлаткан; “Арчилан” деп уран очулгалар төлевилелиниң Сибирьде экспертизи (2024) д.о.ө.
С.М. Өндүрнүң чаа эгелээшкиннериниң бирээзи – бүгүдеге ажыктыг, бурунгаар көрүштүг төлевилел – “Tuva-read” деп электроннуг библиотеканы демнежип тургузары. Тыва дылды кадагалап арттырарынга эргежок чугула бо төлевилелге тыва аас чогаалының, чечен чогаалдың 1000 номунуң, 100 аудио- чогаалдарының чурагайжыткан ном саңын тургузар ажылды эчизинге чедирери – эң-не үнелиг, мөңгези-биле арттар ажыл.
Түңнеп чугаалаарга, ТР-ның алдарлыг журнализи (2024) бедик аттың база республиканың, регионнуң, бүгү Россияның хөй-хөй шаңналдарының төлептиг эдилекчизи С.М. Өндүрнүң бодунга бо шаңналдар чоннуң бүзүрелин, чоннуң хүндүткелин илередип турар бедик үнелел.
Журналист, чогаалчы кижиниң тоомча чок артып болбас бүдүжү Саяна Май-ооловнаның мурнунга чаа-чаа сорулгаларны салып, Аран-Чуланың хей-аъды ам-даа ону чүглендирер дээрзи чигзиниг чок. Берти дизе, хөй чылдар дургузунда белеткээн теле-радиодамчыдылгаларындан, телефильмнеринден, публицистиг очерктеринден үнген маадырларының дугайында чыынды номну, телекассеталарлыг коллекцияны үндүрүп алырын күзээр-дир мен.
Тываның катаптаттынмас онзагай бойдузунуң, ховар аң-меңиниң, бурунгу төөгүзүнүң, ажыл-ишчи, салым-чаяанныг кижилериниң ыдык символдары апарган – ак иви, Аран-Чула аът, даш көжээ дээн чижектиг – бот-онзагай овур-хевирлер С.М. Өндүрнүң чаа уран-чечен чогаалдарынга ам-даа чемиш берип болур алдын өнчү-дүр деп бодаар мен.
Хүндүлүг юбилярга, эвилелчи эживиске төрүттүнген хүнүн таварыштыр ТГТШИ-ниң чогаал секторунуң эртем ажылдакчыларының өмүнээзинден изиг байырны чедирип, Аран-Чуланың дег быжыг кадыкшылды, шыдамык тура-сорукту, чалгынныг хей-аътты күзедим.
Зоя Самдан, ТГТШИ-ниң
башкарыкчы эртем ажылдакчызы, ф.э.к.,
ТР-ның, Россияның ЧЭ кежигүнү.