Шагааның чарылбас болгаш улуг ужур-дузалыг бир кезээ – аас чогаалы болгаш ооң янзы-бүрү улуг-биче жанр-хевирлери база үлегерлери. Бо дугайты эскериг-демдеглелдерни тыва этнография, чаңчылчаан культура, аас чогаалы-биле холбашкан ажылдардан эвээш эвес көрүп, номчуп болур бис. Чижээ, «…Өгде чоннуң уран-чечен, мерген угааны – тывызыктар-даа эгелээр. Аңаа аштырганнар уран-чечен кожамыктарны азы үлегер чугааларны, солун чугааларны бадырыптарга, дыңнакчылар шыпшың-на баар» [Самбу И.У. «Тыва оюннар». Кызыл, 1968. Ар. 13]; «…Дуржулгалыг ойнакчылар (колдуунда аныяк оолдар) ийи аңгы бѳлүкке чарлып алыр… Бѳлүк бүрүзү боттарын алгап мактаан, а удурланыкчыларын кочулап шооткан ырларлыг, чогаалдарлыг болур» [Курбатский Г.Н. «Тувинские праздники. Историко-этнографический очерк». Кызыл, 1973. Ар. 17]; «Бурун шагда үш хонук шагаалаар турган. Кандыг-бир аал баш бурунгаар бир хамны хоор болгаш бир тоолчуну чалап алыр. Бүдүүнүң дүнезинде он үш хар чедир уруг-дарыг удуп болур, оон өрү назылыг кижилер удувас – тоолчунуң тоолун дыңнап хонар» [Кенин-Лопсан М.Б. «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары». Кызыл, 1994. Ар. … ].
Чижеглээнивис бо каш одуруглар база чон аразында нептереңгей «Шаанда Шагаада бир аалга бир кижи тывызык салган дижир. Улус канчаар-даа бодангаш, харыызын тыппаан. Каш-даа хондур боданып келген. Ынчалза-даа дѳмей-ле тып чадаан. Ам канчаар, тывызыкты салган кижээ ужа-тѳштүг чедип, харыызын билип алган чүве-дир» дээн чижектиг чугаалардан аас чогаалының янзы-бүрү жанр-хевирлери болгаш үлегерлериниң Шагааның тус-тус үе-чадалары, ёзулалдары база кылдыныгларында көскү черни ээлеп турганы илереп турар. Ниитизи-биле алырга, Шагаада аас чогаалы чүгле чугаа-соот, каткы-хөг үндүрер арга турган эвес, а ону байырымныг база көргүзүг-кѳрүштүг (орустаарга, зрелищность) болдурбушаан, ооң ниити хѳѳнүнге – үнүп келген чаа чылды кайы хире омак-сергек, ѳѳрүшкү-маңнайлыг, чиик-чаагай уткуп алган сен, ол чыл ынчаар эртер деп бүзүреп сүзүглээринге дүгжүп турар. Ооң-биле кады аас чогаалы чоннуң үе-дүптен бээр хумагалап, салгалдан салгалче дамчыдып чораан билиг-билиишкиннерин, бүзүрел-сүзүглелдерин, ыдыктарын сиңирген болгаш, Шагааны ханы болгаш делгем утка-шынарлыг, тускай символикалыг байырлал болдуруп турар. Бо талазы-биле эң онзагайланып турар чаңчылдар – тоолчу чалап алгаш, тоол дыңнаар база саң салыр ёзулалда албан йөрээл салыры.
Чүге тоол дыңнаар чораанындан эгелептээлиңер. Бурунгу улусчу билиишкиннер, бүзүрел-сүзүглелдер ёзугаар алырга, бойдустуң болгаш кижиниң амыдыралында шилчилге-солчулгалыг үелерде (чижээ, кижиниң бот статустан өг-бүлелиг статусче шилчиири, чок апаары азы хүн биле дүннүң, эрги чыл биле чаа чылдың солчулгазы) мурнунда турган камгалал күш чок болу берген, а чаа камгалал ам-даа эгелевээн, ынчангаш ындыг үелер дыка ондактыг деп санаттынар. Бурунгу кижилер ынчан тоолдажырга, багай, кара күштерден камгалал болур деп сүзүглеп чораан. Ынчангаш Шагааның бүдүү дүнезинде тоолдажыры анаа-ла таварылга эвес: эрги чыл эрткелек, а чаа чыл дүшкелек үе – шилчилгелиг ѳй.
Шагааның эң кол ёзулалдарының бирээзи – чаа чылдың бирги хүнүнде эртен эрте саң салыры. Ук ёзулалдың чарылбас кезээ — йөрээл салыры.
Шагаа йөрээлдери, алгыш-йөрээл жанрының өске хевирлери дег, сѳстү илби-шиди, хуулгаазын күш-шынарлыг кылдыр кѳѳр бурунгу сүзүглелге даянган. Ооң-биле кады оларда бурун шагдан бээр салгалдан салгалче дамчып келген чараш чаңчылдарның бирээзи – бойдусту ыдыкшыдары, ону амыдыралдың үндезини кылдыр көөр база үнелээр чорук сиңниккен. Ону, чижээ, дараазында йөрээлден көрүп болур.
Айым чаазы,
Хүнүм эртези!
Эрги чылды үдеп тур мен,
Чаа чылды уткуп тур мен.
Буура дег чыл эртти,
Бодаган дег чыл келди.
Эжен саңым салып алган
Эки чемим дээжизин өргүп,
Чамбы-дипке чажыым чажып,
Чалбарып тур мен.
Чыл келди,
Чылан кежи түледи.
Эртип турар эрги чылым
Эртинезин хайырлады.
Уткуп турар чаа чылым
Уттундурбас кежиктиг,
Ууттунмас буянныг болзун!
Эки чүве элбек болзун,
Багай чүве чок болзун!
Хак дээр думаа-ханаа,
Түк дээр дүкпү-думаа турбазын!
Үнүш-дүжүт чаагай болзун,
Үрезин-хүнезин элбек болзун!
Улуг-чуртка чаа-дайын турбазын,
Улуг-биче малымга бөрү кирбезин!
Албаты чонга аарыг турбазын,
Азыраан малга хамчык турбазын!
Алдай таңды кезииримге,
Аңы-меңи аайлыг болзун!
Агым суунга баарымга,
Алдын балыы элбек болзун!
Хүнүм адаан уткуй үнген
Хүрең шораан тайгаларым!
Айым адаан уткуй бүткен
Ала шораан тайгаларым!
Бээр кирген бедик Мөңгүн,
Аткаар кирген ак Мөңгүн!
Аккан суу аржаан болзун!
Үнген оду үзүм-чигир,
Эм-дом болзун!
Чөөн чүкче углай көрген
Шөлээн хостуг тайгаларым!
Барыын чүкче углай көрген
Бажы бедик тайгаларым!
Айга кыппас ак даштыг
Адам болган ажай буурул
Ак баштыг улуг тайгам!
Улуг артым Кызыл-Саадак Хайыракан!
Ашкан-аргаан амытан чон
Амыр-менди ажып турзун!.. – деп,
Эргек-салаам эптей тудуп,
Эдээм чадып чалбарып,
Тонум кактап,
Тонум силгидим!
Эки чүве бээр турзун,
Курай-курай!
(Тоолчу Саая Самбуу Чүвүрековичиден Ондар М.О. дыңнап бижээн.
Мугур-Аксы. 1979 чыл)
Бо чижек дег, узун эвес, кыскажак азы кыска йөрээлдерде база оран-таңдыдан бүгү-ле чаагай кежикти сүзүглеп дилээн болур:
Мечи чыл караш диди.
Дагаа чыл алгырып келди.
Шайым чажып чалбардым.
Саңым салып тейледим.
Бажы бедик таңдыларым,
Багай чүве ырап чорзун!
Экти бедик таңдыларым,
Эки чүве бээр келзин!
(Салчак Норбу Чашпайовичиден 1964 чылда М.Б. Кенин-Лопсан дыңнап бижээн).
Шагаа йөрээлдериниң хемчээли, утка, тургузуг-композиция база дыл-домак талазы-биле сайзыраңгайы, байлаа йөрээлчиниң чечен-мергенинден, аас чогаалын кайы хире эки билиринден улуг хамааржыр. Ону дараазында чижектен тодаргай көрүп болур.
Чыл бажы келди,
Чылан бажы түледи.
Эртип турар эрги чыл
Эртинелиг аът чылым
Эргий манап эртти.
Хая дашты казырады,
Кадыг черни кадай базып,
Хачы кулак дээрде четкен,
Ыдык чели дискек четкен,
Кош хүлер дуюгларлыг,
Чарба чели чая дүшкен,
Суук кудуруу дорзук ашкан,
Чарба челдиг чараш бора,
Хөвең челдиг көк бора
Көк дээрни холбеш кылдыр,
Көктүг черни сирт кылдыр
Карак чивеш аразында
Хаан-Көгей тайгазынче
Халдып, маңнап эрте берди…
Бо үзүндүде йөрээлчи маадырлыг тоолдар болгаш макталдарның дыл-домаанга, оларда таваржып турар майык-формулаларны идепкейлиг ажыглааны көскү.
Шагаа йөрээлдери – эки-чаагай чүүлдерни күзеп сүзүглээн, ооң уламындан кижилерни эки бодалдарже, эки чүүлдерже угландырган, эки энергия берип турар сөзүглелдер. Ынчангаш оларны база, тариналар дег, ыдыктыг деп үнелээр база өөренип, күүседип чоруур болзувусса, эки.
Маргарита Кунгаа, педагогика эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң аас чогаал секторунуң эргелекчизи